Procesy ludnościowe

T

T

Konwersatorium

Ocena umiejętności obsługi Banku Danych Lokalnych GUS poprzez poprawne wygenerowanie danych niezbędnych do przygotowania pracy zaliczeniowej.

Ocena umiejętności posługiwania się wskaźnikami demograficznymi poprzez poprawne obliczenie ich na bazie surowych danych pochodzących z Banku Danych Lokalnych i ich poprawną interpretację.

Ocena umiejętności odwołania się w interpretacji zachodzących zmian demograficznych do poprawnego nazewnictwa i prezentowanych na zajęciach koncepcji teoretycznych.

Przygotowanie pracy zaliczeniowej według poniższego wzoru

Monografia demograficzna powiatu

Praca zaliczeniowa z Procesów ludnościowych

Rok akademicki 2025/2026

Wytyczne

Na następnej stronie znajduje się szczegółowy spis opisywanych zagadnień oraz wymaganych ilustracji graficznych i tabelarycznych.

Zakres przedmiotowy: wybrany powiat ziemski albo grodzki

Zakres czasowy: lata 2010-2024

Wykorzystywane wskaźniki: miary bezwzględne i względne

W tym:

Wskaźniki natężenie: W_Z^t=Z_t/L_t ×1000 (liczba zdarzeń określonego typu z danego roku kalendarzowego t dzielona przez liczbę ludności z połowy roku kalendarzowego t pomnożone razy stała równa 1000)

Wskaźniki struktury: W_s=N_S/N×100% (liczba jednostek odznaczających się wartością S danej zmiennej dzielone przez liczebność całej zbiorowości razy 100 %)

Indeksy jednopodstawowe: I_t^(t+x)=y_(t+x)/y_t ×100% (wartość zmiennej czasowej pochodząca z danego roku dzielona przez wartość pochodzącą z roku bazowego – w przypadku tej pracy wartość z roku początkowego – pomnożona raz 100%)

Źródła danych:

Dla większości potrzebnych zmiennych – Bank Danych Lokalnych GUS, https://bdl.stat.gov.pl/bdl/start

Dla dzietności i prognozy z 2023 r. – Baza Danych Demografia GUS, https://demografia.stat.gov.pl/bazademografia/StartIntro.aspx

Imię i nazwisko obu autorów

Kierunek i rok studiów

Rok akademicki

Praca zaliczeniowa z przedmiotu Procesy ludnościowe

Podstawowe informacje o przemianach demograficznych w powiecie …w latach 2010-2024

Wprowadzenie

Lokalizacja powiatu, jego powierzchnia, gminy i miasta wchodzące w skład, gęstość zaludnienia, udział ludności miejskiej

Źródła utrzymania ludności, specyfika gospodarcza powiatu, największe zakłady pracy

Zmiany liczby ludności

(wykres pokazujący zmianę bezwzględnej liczby ludności)

(wykres pokazujący zmianę względnej liczby ludności przy roku bazowym 2010 w powiecie i województwie, na terenie którego powiat jest położony, oraz kraju)

Zmiany struktury wieku ludności powiatu

(tabela pokazująca jak w latach parzystych wyglądała struktura wieku ludności powiatu – bazujemy na wieku ekonomicznym: wiek przedprodukcyjny, produkcyjny mobilny i niemobilny oraz poprodukcyjny)

Ruch naturalny

(urodzenia, zgony– wykres o zmianach liczb bezwzględnych w powiecie)

(wykres informujący o zmianach współczynnika dzietności w powiecie, województwie i kraju)

Małżeńskość

(wykres pokazujący zmiany liczb bezwzględnych małżeństw i rozwodów w powiecie)

(wykres mówiący o współczynniku rozwodów na 1000 nowo zawartych małżeństw dla powiatu, województwa i kraju)

Migracje w powiecie

(wykres informujący o migracjach wewnętrznych (tj. migracjach wewnątrzkrajowych, międzypowiatowych) – napływ i odpływ w liczbach bezwzględnych)

(wykres informujący o migracjach zewnętrznych (tj. zagranicznych) – napływ i odpływ w liczbach bezwzględnych)

Przyrost rzeczywisty

(wykres informujący o, przyroście naturalnym, saldzie migracji i przyroście rzeczywistym dla powiatu)

(wykres informujący o współczynniku przyrostu rzeczywistego w powiecie, województwie i kraju)

Podsumowanie

prognoza zmian liczby ludności z końca roku 2023 – rok 2025, 2030, 2035 i 2040 – porównanie zmian liczby ludności z ostatnim rokiem, dla którego są dane

ocena sytuacji demograficznej powiatu na podstawie porównywanych danych dla powiatu województwa i Polski

Wykresy i tabele muszą być numerowane (numeracja ciągła) oraz posiadać tytuł (w którym na końcu w nawiasach zapisana jest jednostka zmiennych używanych na wykresie) i u dołu pod wykresem źródło danych.

Do każdego wykresu i tabeli niezbędna jest kilkuzdaniowa interpretacja prezentowanych danych mówiąca o tendencjach, zmienności i w sytuacji nagłych zmian tendencji o potencjalnych przyczynach tego. W przypadku omawiania mierników względnych przynajmniej raz – przy opisywaniu pierwszej wartości liczbowej – musi być podana jednostka, w jakiej mianowana jest omawiana zmienna.

Pamiętajmy, że:

Znaczne zmiany liczby ludności w roku 2020 w stosunku do 2019 mogą wynikać z przeszacowania liczby ludności na podstawie NSP’2021;

Dla roku 2015 GUS nie opublikował danych odnoszących się do migracji zewnętrznych, stąd też na wykresie w tym miejscu powinna być „dziura” jako odpowiednik braku danych.

1) Procesy ludnościowe, zachowania demograficzne - podstawowe pojęcia

2) Źródła danych

3) Podstawowe mierniki (średnie, wskaźniki struktury, wskaźniki natężenia)

4) Analiza wzdłużna i przekrojowa

5) Teorie demograficzne (maltuzjanizm, neomaltuzjanizm, przejście demograficzne, przejście epidemiologiczne, przejście zdrowotne, Drugie przejście demograficzne, trzecie przejście demograficzne)

6) Zmiany liczby ludności i gęstości zaludnienia świata i Polski (najludniejsze kraje i województwa), depopulacja

7) Urbanizacja (etapy urbanizacji w Polsce, największe miasta Polski)

8) Struktura ludności wg wieku (proces starzenia się ludności), płci (współczynniki feminizacji i maskulinizacji wg wieku), stanu cywilnego (wiek a stan cywilny), poziomu wykształcenia

9) Gospodarstwa domowe i rodziny (typy)

10) Związki sformalizowane (małżeńskie i partnerskie) i niesformalizowane (kohabitacja i LAT), związki hetero- i homoseksualne

11) Małżeństwa – wymagania prawne, miary, średni wiek w chwili zawierania związku małżeńskiego, stan cywilny nowożeńców; linia Hajnala

12) Rozwody i separacje

13) Rodność, płodność, dzietność (definicje, miary – współczynnik dzietności teoretycznej), bezdzietność wymuszona (bezpłodność i niepłodność) i dobrowolna, poronienia samoistne i sztuczne, płodność naturalna

14) Urodzenia – definicja, wiek matki, urodzenia pozamałżeńskie, dzietność w Polsce

15) Umieralność – miary, standaryzacja współczynników demograficznych, tablice trwania życia (trwanie życia noworodka); Zgony – przyczyny, krzywa intensywności zgonów, rektangularyzacja krzywej przeżycia, nadumieralność mężczyzn; Umieralność w pierwszym roku życia (neonatalna, postneonatalna, spowodowana przyczynami endo- i egzogenicznymi)

16) Miary reprodukcji ludności

17) Migracje – definicje (emigracja, imigracja, reemigracja, repatriacja), miary, modele migracja (miejsce, czas pobytu, motywacja), przejście mobilności przestrzennej, etapy migracji w powojennej Polsce, migracje wieś/miasto, socjo-demograficzny profil migranta

18) Przyrost rzeczywisty

19) Projekcje demograficzne (typy), etapy budowy projekcji, warunki wiarygodności projekcji, podstawowe wyniki projekcji dla Polski, europy, świata

20) Polityka ludnościowa (largo i stricto), subpolityki, eugenika

21) Demografia rodziny – wertykalizacja rodziny i nietradycyjne formy rodzinne

22) Regionalne zróżnicowanie zachowań demograficznych w Polsce

Okólski M., Fihel A., Demografia. Współczesne zjawiska i teorie, WN Scholar, Warszawa 2012 i wznowienia z późniejszych lat

Stokowski F., Demografia, PWE, Warszawa 2019

Rządowa Rada Ludnościowa, Sytuacja demograficzna Polski. Raport 2024-2025, https://rrl.stat.gov.pl/wydarzenia/nowy-raport-RRL

Główny Urząd Statystyczny, Rocznik Demograficzny 2025, https://publikacje.new.stat.gov.pl/portal-publikacje/rocznik-demograficzny-2025

T

Konwersatorium wykorzystujące zarówno formę wykładu, case-studies, jak i formę laboratorium komputerowego w przypadku zajęć poświęconych bazom danych nt. zjawisk demograficznych.

Przygotowanie przez dwuosobowe grupy monografii demograficznej wybranego powiatu. W trakcie pisania monografii studenci wykazują umiejętność znajdowania informacji, przetwarzania zdobytych danych wyjściowych w wymagane współczynniki oraz umiejętność interpretowania zachodzących procesów ludnościowych zgodnie z przedstawionymi w czasie zajęć koncepcjami teoretycznymi.

Przygotowanie przez dwuosobowe grupy monografii demograficznej wybranego powiatu. W trakcie pisania monografii studenci wykazują umiejętność znajdowania informacji, przetwarzania zdobytych danych wyjściowych w wymagane współczynniki oraz umiejętność interpretowania zachodzących procesów ludnościowych zgodnie z przedstawionymi w czasie zajęć koncepcjami teoretycznymi.

1) Procesy ludnościowe, zachowania demograficzne - podstawowe pojęcia

2) Źródła danych

3) Podstawowe mierniki (średnie, wskaźniki struktury, wskaźniki natężenia)

4) Analiza wzdłużna i przekrojowa

5) Teorie demograficzne (maltuzjanizm, neomaltuzjanizm, przejście demograficzne, przejście epidemiologiczne, przejście zdrowotne, Drugie przejście demograficzne, trzecie przejście demograficzne)

6) Zmiany liczby ludności i gęstości zaludnienia świata i Polski (najludniejsze kraje i województwa), depopulacja

7) Urbanizacja (etapy urbanizacji w Polsce, największe miasta Polski)

8) Struktura ludności wg wieku (proces starzenia się ludności), płci (współczynniki feminizacji i maskulinizacji wg wieku), stanu cywilnego (wiek a stan cywilny), poziomu wykształcenia

9) Gospodarstwa domowe i rodziny (typy)

10) Związki sformalizowane (małżeńskie i partnerskie) i niesformalizowane (kohabitacja i LAT), związki hetero- i homoseksualne

11) Małżeństwa – wymagania prawne, miary, średni wiek w chwili zawierania związku małżeńskiego, stan cywilny nowożeńców; linia Hajnala

12) Rozwody i separacje

13) Rodność, płodność, dzietność (definicje, miary – współczynnik dzietności teoretycznej), bezdzietność wymuszona (bezpłodność i niepłodność) i dobrowolna, poronienia samoistne i sztuczne, płodność naturalna

14) Urodzenia – definicja, wiek matki, urodzenia pozamałżeńskie, dzietność w Polsce

15) Umieralność – miary, standaryzacja współczynników demograficznych, tablice trwania życia (trwanie życia noworodka)

16) Zgony – przyczyny, krzywa intensywności zgonów, rektangularyzacja krzywej przeżycia, nadumieralność mężczyzn – koncepcja homeorezy, kryzys zdrowotny w Polsce w okresie późnego PRL

17) Umieralność w pierwszym roku życia (neonatalna, postneonatalna, spowodowana przyczynami endo- i egzogenicznymi)

18) Miary reprodukcji ludności

19) Migracje – definicje (emigracja, imigracja, reemigracja, repatriacja), miary, modele migracja (miejsce, czas pobytu, motywacja), przejście mobilności przestrzennej, etapy migracji w powojennej Polsce, migracje wieś/miasto, socjo-demograficzny profil migranta

20) Przyrost rzeczywisty

21) Projekcje demograficzne (typy), etapy budowy projekcji, warunki wiarygodności projekcji, podstawowe wyniki projekcji dla Polski, europy, świata

22) Polityka ludnościowa (largo i stricto), subpolityki, eugenika

23) Demografia rodziny – wertykalizacja rodziny i nietradycyjne formy rodzinne

24) Regionalne zróżnicowanie zachowań demograficznych w Polsce

Literatura:

a) podstawowa:

Holzer J. Z., Demografia, wyd. VI, PWE, Warszawa 2003

Kurkiewicz J (red.), Procesy ludnościowe i metody ich analizy, Wyd. UE, Kraków 2010

Okólski M., Demografia, WN Scholar, Warszawa 2004

Okólski M., Demografia zmiany społecznej, WN Scholar, Warszawa 2004

Okólski M., Fihel A., Demografia. Współczesne zjawiska i teorie, WN Scholar, Warszawa 2012

Stokowski F. Demografia, PWE, Warszawa 2015 lub 2019

b) uzupełniająca:

Gawryszewski P., Ludność Polski w XX wieku, Wyd. IGiZPK PAN, Warszawa 2005

Kuklo C., Demografia Rzeczypospolitej przedrozbiorowej, Wyd. DiG, Warszawa 2010

Łakomy M., Demografia jest przyszłością. Czy Polska ma szansę odwrócić negatywne trendy? Prześwity, Warszawa 2024

Sakowski Ł., Jałowe łono Europy. Czeka nas wyludnienie czy jesteśmy skazani na migrację?, Wyd. Nowej Konfederacji, Warszawa 2024

T

T

T